Synagoge

Frå Safon.org

Interiør av Esnogaen i Amsterdam. Vi ser tebáen nærmast i bildet, og Hekhál (arka) heilt inst i synagogerommet.

Foto:«Joaotg»

Synagoge er det mest utbreidde namnet på jødiske gudshus, bedehus eller forsamlingshus. Det finst òg mange andre namn på synagogen — esnoga (spansk og portugisisk namn blant portugisarjødar), bet kenéset (hebraisk for ‘forsamlingshus’), bet hammedrásj (hebraisk for ‘studiehus’) shul (jiddisch for ‘skule’) og tempel (opprinneleg reformjødisk) er nokre få av dei.

Ein synagoge kan vera ei eiga bygning eller eit rom i ei bygning. Synagogen inneheld normalt minimum: ein Hekhál (ark, toráskåp, aron hakkódesj (A)) med minst éin sefer (torárull); eit evig lys (ner tamíd); og eit bord (sjulḥán, òg kalla tebá) som Toráen blir lagd på når ein les frå honom — og sjølvsagt sitteplassar for minst ein minján. I tillegg har bortimot alle synagogar ein dukhán — ei plattform som Hekhál står på; og ein tebá (S) (òg kalla almemmár (A) / bima (A)) — ei plattform som lesebordet (sjulḥánen) står på.

Planskisse av typisk portugisarjødisk (vesteuropeisk-sefardisk synagoge.

Synagogar skil seg ut frå kristne kirkjer på fleire måtar:

• Ein synagoge har aldri kors, skulpturar eller gudsbilde.
• Der kristne kirkjer har altartavler, har synagogar Hekhál (ark, toráskåp).
• Ein synagoge er normalt aldri korsforma, slik mange kirkjer er.
• I ein synagoge dekkjer ein normalt til hovudet, i motsetning til dei fleste kirkjer, der ein tek av seg hovudplagget.

Skilt i El-Ghribasynagogen i Tunisia som bed besøkjande om å dekkje til hovudet og ta av skorne føre dei går inn.

Foto: Liv Goldstein

[endre] Skikk og bruk

[endre] Vi dekkjer hovudet

Ein bortimot universell skikk i tradisjonell jødedom er at alle menn/gutar — både jødar og ikkje-jødar — dekkjer hovudet føre dei går inn i sjølve synagogerommet. I portugisarjødiske og mange andre sefardiske meinigheiter gjeld dette for kvinner og jenter òg, men i asjkenazisk-ortodokse synagogar er det vanlegaste at berre dei av kvinnene som er gifte dekkjer hovudet.

[endre] Skor eller ikkje?

Ein eldre skikk som framleis blir bruka i mange synagogar i Maghreb og India er at alle tek av seg skorne føre dei går inn i synagogen. I asjkenazisk jødedom og stort sett òg i europeisk sefardisk jødedom er denne skikken gått or bruk, og i mange asjkenaziske synagogar blir det sett på som respektlaust å ta av seg skorne — og nokre stader òg å ikkje ha sokkar i skorne.

[endre] Vi les eit bibelvers når vi går inn

Når vi kjem inn i sjølve synagogerommet, bukkar vi mot Hekhál (arka) og les eitt eller fleire bibelvers. I den portugisarjødiske tradisjonen er det skikk å lesa dette verset:

[endre] Vi les eit bibelvers når vi går ut

Den portugisarjødiske skikken er at når vi forlèt synagogerommet, så seier vi Tehillím (Davidssalme) 5:9:

[endre] Inni synagogen

[endre] Ner tamíd

Ner tamíd i Synagogen i Trondheim.

Fremst i synagogerommet, rett ved Hekhál (toráskåpet), brenn det alltid ei lita lampe. Denne lampa, som ofte er raud, blir kalla ner tamíd, eller det evige lyset. Ner tamíd er eit minne om den alltid brennande menoráen (sjuarma lysestaken) i Bet hammikdásj (Tempelet i Jerusalem) og eit symbol på Guds nærvere.

[endre] Hekhál

Hekhál med opne dører i Esnogaen i Amsterdam. Vi ser sefarím (torárullar) inni Hekhál.

Hekhál, eller toráskåpet, står fremst i synagogerommet.

[endre] Sefer

[endre] Tebá