Sikhisme
Fra Safon.org
| Sikhisme |
|
| Sikh-gurūer |
| Skrifter |
| Gurū Granth Sāhib |
|
Bani - «Tjåpæ» |
| Filosofi |
| simran (Guds sannhet) sevā (dugnad, tre søyler |
| fem onder |
| fem gode |
| Khalsā |
|
Pandj kakkē: |
| Hellige steder |
| Amritsar |
| Harimandir Sāhib («Det gylne tempelet») |
| gurdvārā |
| Folk og språk |
| Pandjāb - sikher |
| pandjābī - gurmukhī |
Sikhismen er en religiøs lære som ble grunnlagt av gurū Nānak Dev sist på 1400-tallet. Læren har sin geografiske opprinnelse i Pandjāb i grenseområdene mellom vår tids India og Pakistan. Sikhismen er en synkretistisk religion med røtter i islām og hinduisme, men sikhene selv ser på den som en helt ny religion. Etter gurū Nānak videreutviklet dei ni etterfølgerne hans religionen til den formen den har i dag. Selve ordet «sikh» er pandjābi og betyr ‘elev’. I praksis er sikhismen den av de ikke-israelittiske religionene som ligger aller nærmest jødedommen i etikk, teologi og livsførsel.
Innhold |
[rediger] Religionsutøvelse
Sikhenes hellige bok, Sri Gurū Granth Sāhib dji, blir regnet som den ellevte gurūen. Sikher møtes til gudstjeneste i templer som blir kalt gurdvārāer.
Alle religiøst innvidde mannlige sikher, og en del kvinnelige sikher også, bærer i utgangspunktet fem kjennemerker, kjent som pandj kakke (de fem K-ne). Dette er kaṛā, et stålarmbånd; kirpān, en sabel (evt. en liten dolk-lignende mini-sabel); kesj, langt hår; kanghā, en kam; og katjhā, underbukser. Det var den siste levende gurūen, gurū Gobindh Singh, som gav bud om dette, og i dag skiller særlig mannlige sikher seg ut mange steder ved de store turbanene de bruker til å ha rundt det lange håret.
[rediger] Tro
Sikher tror at det bare finnes én Gud og skaper. Om en får kontakt med Gud blir en frelst og slipper gjenfødelse. Kontakt får en gjennom å besøke ulike gurūer. Den troande er ikke pålagt tempelbesøk og offer i så stor grad som det er vanlig i hinduismen. I sikh-troen er slike riter knyttet til et materielt jordeliv. De kan derfor ikke frelse mennesker, men gir en bare mer kvaler og lidelse. Nām, Guds Navn, sjabad, Guds Ord og Satsang, selskap med fromme og hellige folk, er veiene til frelse.
Sikh-religionen inkluderer tro på karma på lignende vis som i hinduismen, men det blir også lagt vekt på at det bare finnes én Gud. Noen elementer av sikh-religionen kan minne om bhakti-miljøene innenfor hinduismen mens andre elementer minner om muslimsk sufisme.
Religionen ble mye utsatt for angrep fra muslimske herskere under sine tidlige år, noe som førte til sterkt samhold og til militarisering.
[rediger] De ti sikh-gurūene
- Se hovedartikkelen De ti sikh-gurūene.
- Gurū Nānak Dev (1469–1539) — blir sett som et symbol på det guddommelige attributtet ydmykhet.
- Gurū Angād Dev (1504–1552) — blir sett som et symbol på det guddommelige attributtet lydighet.
- Gurū Amar Dās (1479–1574) — blir sett som et symbol på det guddommelige attributtet likhet.
- Gurū Rām Dās (1534–1581) — blir sett som et symbol på det guddommelige attributtet tjeneste.
- Gurū Ardjan Dev (1563–1606) — blir sett som et symbol på det guddommelige attributtet selvoppofring.
- Gurū Hari Gobindh (1595–1644) — blir sett som et symbol på det guddommelige attributtet rettferdighet.
- Gurū Hari Rāi (1630–1661) — blir sett som et symbol på det guddommelige attributtet barmhjertighet.
- Gurū Hari Krisjan (1656–1664) — blir sett som et symbol på det guddommelige attributtet renhet.
- Gurū Tegh Bahādur (1621–1675) — blir sett som et symbol på det guddommelige attributtet ro.
- Gurū Gobindh Singh (1666–1708) — blir sett som et symbol på det guddommelige attributtet kongelig mot.
[rediger] Ādi Granth eller Gurū Granth Sāhib
- Hovudartikkel: Gurū Granth Sāhib.
Ādi Granth, oftast omtala som Sri Gurū Granth Sāhib dji, er den heilage boka i sikh-trua. Boka vart samla i 1604 av gurū Ardjan, den femte sikh-gurūen. Sidan 1708, da boka vart den ellevte gurūen deira, har sikhar sett på henne som den levande kroppsleggjeringa av dei tidligare gurūane.
Namnet «Gurū Granth Sāhib» innheld tre ord som har spesielle tydingar her. «Gurū», som i opphav er eit sanskrit-ord, tyder ‘lærar’, særleg religiøs lærar. Sikhane og hinduane meiner at gu tyder ‘mørk’ og rū tyder ‘lys’. Ordet viser derfor at boka leier menneska frå eit liv av mørk fåkunne til Gud sitt lys. «Granth» på hindi og sanskrit tyder berre ‘bok’, men sikhane tolkar det som ‘den heilage boka av gurdvaraene’. «Sāhib» tyder ‘venn’, ‘eigar’ eller ‘herre’ og viser her at boka er leiaren som sikhar må følgje.
[rediger] Teksten
Gurū Granth Sāhib innheld 5 894 religiøse og filosofiske songar med definerte melodiar.
Songane i Gurū Granth Sāhib vart skrivne av ulike menneske på ulike tider. Den største delen av dei vart skrivne av seks av dei ti sikh-gurūane: gurū Nānak Dev (976 vers), gurū Angād Dev (61 vers), gurū Amar Dās (907 vers), gurū Rām Dās (679 vers), gurū Ardjan (2 216 vers) og gurū Tegh Bahādur (118 vers). Men boka samlar òg mange songar skrivne av hinduar og muslimar. Ho inkluderer òg nokre få songar skrivne av andre sikhar. Songane skrivne av gurūane heiter gurbāni, og songane skrivne av dei andre heiter bhagatbāni og bhattbāni.
Gurū Ardjan valde ut songane som han ville ha i Gurū Granth Sāhib for den andelege kvaliteten dei hadde. Han tok derfor ikkje med songar som førte med seg sjølvkjensle eller kastestoltskap, som lovprisa sosial rang eller asketisme eller som brukte seksuelle metaforar. Han sette spesielt pris på songar skrivne på daglegdags språk eller dialekt heller enn på eit opphøgd litterært språk. Emne for songane er blant anna ros av Gud, leiting etter Gud, måtar å stå i samband med Gud på, moralske reglar om korleis ein bør leva og litt teologisk fundering om Gud og verda. Dei legg vekt på rein og vilkårslaus elsk for Gud, eit liv som blir levd for å hugse Gud og om korleis ein treng ein ekte gurū som kan leie ein på vegen til Gud. Mange songar skildrar sjela som Guds ektefelle, eina i eit uskiljande samband. Menneska må derfor ikkje gå bort frå Gud, og dei må leva i og med Gud.
Under høgtider, så vel som i andre stunder prega av sorg eller glede, er det vanleg å lesa heile Gurū Granth Sāhib frå byrjing til slutt utan opphald. Denne seremonien, som blir kalla akhand path tek omtrent 48 timar og kan utførast i ein gurdvārā eller i privatheimar.
[rediger] Musikken
Gurū Ardjan gav kvar song i Gurū Granth Sāhib ein melodi. Nokre av dei var tradisjonelle, men han skreiv òg melodiar for mange songar som ikkje hadde det. Han ordna melodiane basert på rāga-systemet frå hindustāni-musikk, den nordindiske klassiske musikktradisjonen. Kvar rāga har kjensler og stemningar i hindustāni-musikk. Gurū Ardjan brukte rāgaene som hadde kjensler som han meinte passa best med ånda i musikken. Han valde ikkje rāgaer som var for glade eller for triste, eller som var for klassiske, prydelege eller hadde skilt seg for mykje frå folkemusikken. Kvar song i Gurū Granth Sāhib har ei innleiing der som nemner kva for ein rāga som må brukast med honom, og boka har eit etterord som skildrar rāgaene. Det finst 31 rāgaer i alt i Gurū Granth Sāhib.
Framføring av songane heiter kírtān. Dei blir sungne svært ofte. På høgtider og i gurdvārāer er det vanleg å syngje dei i kor med mange musikkinstrument, særleg harmonium og tāblā.
[rediger] Andre sentrale personer i sikhismen
- Mātā Khivi (1506–1582) — konen til gurū Angad Dev — er kjent for å ha grunnlagt langār-måltidet. Hun er den eneste konen av noen av de ti gurūene som er nevnt i Gurū Granth Sāhib.
[rediger] Sikhismen og jødedommen
[rediger] Fellestrekk
Det finst mange fellestrekk mellom sikhismen og jødedommen. Av desse kan nemnast ein total monoteisme, den store vekta på den heilage skrifta (Sri Gurū Granth Sāhib i sikhismen og Toráen i jødedommen) og trua på at mennesket blir fødd utan arvesynd og med fri vilje til å gjera godt eller vondt.
Både sikhismen og jødedommen ser på tildekking av hovudet som eit teikn på respekt. I sikhismen tek dette form av at menn (og nokre kvinner) som hører til khalsāen (dei religiøst innvigde) ber ein turban over det lange, uklipte håret. Dei som ikkje ber turban lyt dekkje hovudet med eit tørkle før dei set fot i gurdvārāen.
Sikhismen er deistisk — eit trekk vi finn i varierande grad i intellektuell sefardisk jødedom frå Mosjé ben Maimón (Maimonides, haRaMBaM) gjennom Lēví ben Géresjón (Gersonides, haRaLBaG) til Baruch de Spinoza, og som i dag hører først og fremst til retninga rekonstruksjonistisk jødedom.
Fellestrekk mellom sikhismen og dei liberale retningane av jødedommen er vekta på likeverd mellom kjønna og likestilling.
Fellestrekk med delar av kabbalá og ḥasidisme er vekta på sjelevandring.
[rediger] Forskjeller
Sikhismen praktiserer kremasjon av døde, noko som ikkje er tillate etter jødisk religion anna enn for å berge livet åt dei levande (t.d. ved alvorlege epidemiar). Sikhismen skil seg ut frå ortodoks jødedom (men liknar progressiv jødedom) ved at han legg vekt på likestilling mellom kjønna, og han skil seg ut frå det mest utbreidde gudssynet i nyare tids tradisjonell jødedom (men liknar rekonstruksjonistisk jødedom) ved å vera deistisk heller enn teistisk.
Matforskrifter er det færre av i sikhismen enn i jødedommen. Den viktigaste matrestriksjonen i sikhismen er at det blir frårådd å eta ḥalāl-slakta kjøt.
[rediger] Sikhismen og islam
[rediger] Fellestrekk
[rediger] Forskjeller
[rediger] Sikhismen og bahá’í
[rediger] Fellestrekk
[rediger] Forskjeller
[rediger] Sikhisme i Skandinavia
[rediger] Norge
| Statistikk over sikhar i Noreg | ||
|---|---|---|
| År | Offisielt medlemstall og grunnlag for offentlig stønad |
Prosent av totalt medlemstall i registrerte trossamfunn utenom Den norske kirken |
| 1971 | (tall mangler) | |
| 1980 | (tall mangler) | |
| 1990 | 1 078 | 0,6 % |
| 2000 | 1 772 | 0,7 % |
| 2001 | 1 974 | 0,7 % |
| 2002 | 2 172 | 0,8 % |
| 2003 | 2 404 | 0,8 % |
| 2004 | 3 110 | 1,0 % |
| (Kilder: [1], [2]) | ||
De fleste av de mellom 3 000 og 5 000 sikhene i Norge bor i eller ved Oslo. Det finnes to gurdvārāer i Norge — den ene, Gurduara Sri Guru Nanak Dev Ji, ligger på Alna i Oslo og den andre ligger i Drammen.
[rediger] Sverige
Dei første sikhane kom til Sverige i byrjinga av 1970-åra, men sikh-samfunnet vart ikkje formelt organisert før tidleg i 1980-åra, da Gurdwara Sangat Sahib i Stockholm vart organisert. I dag finst det òg ein gurdvārā i Göteborg og det har funnest ei foreining for sikhar i Malmö òg. Det nøyaktige talet sikhar i Sverige er ikkje kjent, men først i 2000-åra reknar ein med at i overkant av 1 000 sikhar budde i Sverige.
[rediger] Danmark
Det nøyaktige talet sikhar i Danmark i dag er ukjent, men det dreier seg truleg om kring 1 000 personar eller familiar.[3] Det finst éin gurdvārā i Danmark — Gurdwara Siri Guru Singh Sabha i Vanløse.
[rediger] Kilder
[rediger] Lenker
[rediger] Generelt om sikhismen
[rediger] På skandinavisk
- Knut A. Jacobsen: «Sikhismen», på Forsvarsnett
- Tim Jensen: «Religionsguiden: Sikhisme»
- Didrik Søderlind: «Sikhismens historie»
- Didrik Søderlind: «En ukjent verdensreligion»
- Iqbal Singh Virdee: «Sikhismen - en enkel religion», på Utrop.no, publ. 14. mars 2002
[rediger] På andre språk
- SikhiWiki — eit uavhengig MediaWiki-prosjekt om sikhismen
- SikhPhilosophy.Net :: An Interactive Resource on Sikhism and World Religions, Philosophies]
- Sikh.net
[rediger] Sikhisme og politikk
- Knut A. Jacobsen: «En sikh som leder skaper forsoning i India», i Aftenposten, 15. juni 2004
[rediger] Skandinavia
- Sikher.no - Heimesidene til Gurduara Sri Guru Nanak Dev Ji på Alnabru i Oslo.
- Sikh.se – den officiella hemsidan om sikhismen och sikherna i Sverige.
- HSS Faktablad - Sikhismen i Sverige
- Sikh.dk – sikhismen i Danmark
- Lillelien, Per et al.: «Krangler om turbo-turban»
- Khan, Mahmona: «Tøff turbankamp» (LO-Aktuelt, 04.05.2005)
- Sikh Turban in the Swedish Army — ein diskusjon på Sikhphilosophy.net
- Svanebro, Karin: «Unga sikher tar kål på fördomar», i Stockholms Fria Tidning, 3. november 2005
- Viestad, Andreas og Randem, Mette (foto): «Mat med turban» (Dagbladet, 05.02.2000)
[rediger] Sikhisme og jødedom
- «Similarities between Sikhs and Jews» ved «jerusalemgypsy»
- «Lions in Zion» ved Lauren Gelfond Feldinger (Jerusalem Post, 29. desember 2005)
- «Sikhs and Jews – separated at birth?» ved Lauren Gelfond Feldinger (Jerusalem Post, 29. desember 2005)
- «Similarities between Judaism and Sikhism» — ei diskusjonsside på Beliefnet
- «Women in Sikhism» — ei diskusjonsside på Beliefnet
- «Sikh and Jew: East Meets West» av Dan Koch med hjelp frå Kamla Devi Koch på InterfaithFamily.com
| Denne artikkelen er helt eller delvis basert på én eller flere artikler fra Wikipedia (se kildeavsnittet for detaljer) og kan kopieres, distribueres og/eller endres slik det er satt opp i GNU Free Documentation License. | This article is based entirely or in part on one or more article/s from Wikipedia (see the source section of this article for details) and may be copied, distributed and/or modified according to the conditions established in the GNU Free Documentation License. |
